محمد حسين عقيلى خراسانى شيرازى
120
خلاصة الحكمة ( فارسى )
چون اندروماخس اين حكايت از آن پسر شنيد و عدم مضرت او را از آن مار مشاهده نمود ، در مقام تجربهء حبّ الغار شده و آن را در دفع سموم مارهاى كوچك و عقارب و ساير هوام نفع بسيار يافت . بنابراين بعد از مدتى به خاطرش رسيد كه اگر با اين حبّ الغار چند دواى ديگر كه در دفع سموم آنها را نيز دخلى باشد ، مزيد آن گردد تا معين و مقوى او باشند و تركيبى ساخته شود يقين كه قوتش در دفع سموم بيشتر خواهد بود . پس از اين جهت سه دواى ديگر كه عبارت از جنطيانا و مر و قسط تلخ باشد با آن تركيب ساخته آن را ترياق اربعه نام كرده و تخصيص اين سه دوا بنا بر آن بود كه جنطيانا ابلغ قواى ادويه است در دفع مضرت لسع حيات ، بلكه لسع اكثر هوام و دفع عض كلب ، بلكه عض جميع سباع و مر بهترين ادويه است در دفع مضرت لدغ عقارب و رتيلا و قسط تلخ نافعترين دواها است در دفع نهش جميع هوام سيما افاعى . و ايراد آثار و فوايدى كه بر مجموع اين مركب - يعنى ترياق اربعه - مترتب است همچون ذكر علل آن مناسب اين مقام نيست ؛ فمن اراد الاطلاع عليها فليطالع الكتب الكبار الطبية و بعد از آن تا مدتى مديد اين ترياق اربعه شائع و ذائع بود و هيچ تغيير و تبديل نيافت تا آن كه اندروماخس در سن چهل سالگى وفات يافت . بعد از وى به هشتاد سال در بلاد يونان بر اقليدس اشتهار يافت و رياست حكما به او تعلق گرفت و او بر اجزاى ترياق اربعه چهار جزء ديگر كه عبارت از فلفل سفيد و دارچينى و سليخه و زعفران است اضافه نمود تا دور گردانند ضرر سموم را از قلب و حمايت كنند آن را و تفتيح نمايند سدهها را و ادرار فضلات نمايند و اصلاح صدر كنند و تفريح و تنويم آورند كه به سبب تنويم احساس به ضرر سم كرده نشود و سه دواى اول از آن قبيلاند و زعفران مفرّح و منوم است و آن را ترياق صغير و ترياق ثمانيه ملقب گردانيد و فوائد ترياق ثمانيه بيشتر از آثار ترياق اربعه ظاهر شد . « 1 »
--> ( 1 ) . محمد حسين عقيلى خراسانى ؛ مجمع الجوامع ( قرابادين كبير ) ، ج 1 ، ص 596 .